Naar hoofdinhoud

Filosofische en Psychologische Reflecties

Anoek LeppinkEFT relatietherapeut9 min lezen

Je bent geen slecht mens, je hebt een slecht aangeleerd patroon

Je kunt oprecht van iemand houden en toch steeds opnieuw iets doen wat die ander pijn doet. Defensief gedrag is zelden onwil, maar een oude beschermingsreflex uit een tijd waarin verdedigen overleven was. Waar het vandaan komt en hoe je leert aanwezig te blijven.

Een vrouw met een kop thee bij een licht raam, passend bij defensief gedrag in relaties

Je hebt het net weer uitgelegd. Rustig, met goede argumenten, zonder je stem te verheffen. En tegenover je is je partner stiller geworden. Niet overtuigd, maar verder weg. Je voelde onderweg al dat er iets misging, alleen niet wat. Je wilde het goedmaken en je creëerde juist afstand. Zo voelt defensief gedrag in relaties van binnen: als een mislukte poging om het goed te maken.

Het is zelden onwil. Het voelt van binnen vaak als het tegenovergestelde: je doet juist je best, je probeert de lucht te klaren, je wilt bewijzen dat je het goed bedoelt. En precies dat bewijzen is het probleem. Want je kunt oprecht van iemand houden en tegelijk steeds opnieuw iets doen wat die ander pijn doet. Dat lijkt een tegenstrijdigheid. Het is er geen.

Dit stuk is voor iedereen die dit herkent en die er niet meer woorden voor heeft dan "zo ben ik nu eenmaal". Je hebt iets geleerd, lang geleden, toen het nog nodig was. En wat geleerd is, zegt niets over of je een goed mens bent. Het zegt alleen iets over wat je ooit moest doen om veilig te blijven.

Liefdevol zijn en toch iemand pijn doen

De pijnlijkste versie van dit patroon is degene die van buiten koel lijkt en van binnen bang is. Als zijn partner iets van hem nodig heeft wat hij niet kan geven, trekt hij de ophaalbrug omhoog. Ze vraagt waarom hij zo stil is en legt haar hand op zijn arm. Hij hoort zichzelf zeggen dat er niks is en dat hij moe is. Hij merkt dat zijn antwoord korter en kouder klinkt dan hij bedoelt en toch komt er niets anders uit. Hij wordt kort, zakelijk, afwezig. Voor de ander ziet dat eruit als onverschilligheid. Alsof het hem niet kan schelen. Terwijl het tegenovergestelde waar is: hij houdt juist diep van haar, alleen voelt liefhebben op dat moment te gevaarlijk. En hij kan dat zelf niet uitleggen, dus zwijgt hij. Het wordt gelezen als desinteresse, maar het is angst.

Een vrouw die rustig ademhaalt bij een zonnig raam, passend bij defensief gedrag in relaties

Er is ook een andere variant, die vriendelijker oogt maar even hard aankomt. De man die alles goed wil doen. Die zorgt, die meedenkt, die conflict mijdt en die stilletjes verwacht dat hij daarmee rust en waardering terugkrijgt. Als dat niet gebeurt, probeert hij het harder. Nog zorgzamer, nog redelijker, nog meer zijn best. Tot er onder al dat goede een stille wrok ontstaat, een verborgen rekening: ik doe toch alles voor jou? Dat is geen aardigheid meer. Dat is een onuitgesproken contract en je partner voelt het zonder het te kunnen benoemen.

Beide mannen bedoelen het goed. En beide doen hun partner pijn. Dat is de realiteit waar dit stuk over gaat. Het wil je een woord geven voor iets wat je al jaren zonder woorden draagt, zonder je te veroordelen.

Waarom defensief gedrag in relaties geen keuze voelt

Op het moment zelf is er geen afweging. Er is geen moment waarop je denkt: ik ga me nu verdedigen. Je partner raakt iets aan en nog voordat je het doorhebt is het systeem al in beweging. De verbinding valt even weg en je grijpt terug op de manier waarop je vroeger overeind bleef. De een gaat uitleggen en rechtvaardigen. De ander klapt dicht en trekt een muur op. Weer een ander begint juist te dringen, te herhalen, de ander achterna. Het lijken verschillende reacties, maar het is dezelfde beweging: weg van de pijn, terug naar veilig.

Een man en vrouw in gesprek in een lichte keuken, passend bij defensief gedrag in relaties

Wat daarbij als eerste wordt weggedrukt zijn precies de signalen die ertoe doen. Het steekje dat zegt dat de band in gevaar is, de lichte paniek dat je haar kwijtraakt. Die hete, alarmerende gevoelens worden meteen gesmoord en vervangen door iets hanteerbaars: een argument, een feit, een reden waarom zij ongelijk heeft. Je bent op dat moment overspoeld en je kiest onbewust de uitweg die je het beste kent.

Bij sommige mannen gaat het nog een laag dieper. Zij voelen de emotie niet eens als emotie. Ze merken alleen dat ze weg willen of dat hun kaken op elkaar gaan of dat hun maag zich samentrekt. Vraag je of ze boos zijn, dan zeggen ze eerlijk dat er niks aan de hand is en dat alles prima gaat. Niet uit onwil, maar omdat de vertaling van lichaam naar woord ergens onderweg nooit is aangelegd. Dat is belangrijk om te weten, want het verklaart waarom de uitnodiging om te vertellen wat er in hem omgaat soms een onmogelijke vraag is. Het is er wel, hij kan er alleen niet bij.

Het verdedigen was ooit overleven

Dit patroon komt ergens vandaan en bijna nooit uit kwaadheid. Een kind leert in duizenden kleine momenten met de mensen die voor hem zorgen welke weg naar nabijheid leidt en welke niet. Daaruit bouwt het een innerlijke kaart: zo krijg ik warmte, dit kan ik maar beter voor me houden, hierop volgt gedoe. Die kaart is geen gedachte, het is een reflex geworden. En hij blijft werken, ook lang nadat je het huis uit bent.

Een sfeervol beeld bij het artikel, passend bij defensief gedrag in relaties

Groeide je op in een gezin waar een fout meteen kritiek, spot of straf opleverde, dan leerde je iets heel logisch: verdedig jezelf, geef niets toe, zorg dat ze geen vat op je krijgen. In dat huis was dat geen zwakte. Dat was verstandig. Het beschermde je tegen beschaming die je als kind niet kon dragen. Het verdedigen was overleven. Het probleem is alleen dat je die reflex hebt meegenomen naar een plek waar hij niet meer klopt. Je partner is niet de ouder die je kleineerde. Maar je zenuwstelsel reageert nog alsof dat verschil er niet is.

Er zit nog iets achter. We leren onszelf niet alleen verdedigen tegen de buitenwereld, we leren ook hoe we met onszelf omgaan. Wie hard werd toegesproken, praat later vaak hard tegen zichzelf. Die harde stem van binnen voelt daarom niet als een vijand, hij voelt vertrouwd, bijna als de waarheid. En dat maakt het zo taai. Je verdedigt je niet alleen tegen je partner. Je verdedigt je tegen een oud oordeel dat je allang in je eigen hoofd hebt overgenomen.

Begrijpen is nog geen vrijbrief

Hier moet ik scherp worden, want dit is precies de plek waar het misgaat. Op het moment dat je begrijpt waar je gedrag vandaan komt, voel je opluchting. Eindelijk een verklaring. En die opluchting is gevaarlijk, want ze fluistert iets wat niet waar is: het is mijn jeugd, dus ik kan er niets aan doen. Dat is het moment waarop een verklaring verandert in een excuus. En je partner, die de pijn opvangt, voelt haarscherp het verschil tussen "ik snap nu waarom ik dit doe" en "dus je zult ermee moeten leven".

een vrouw die rustig uit een licht raam kijkt

Het helpt om twee dingen uit elkaar te halen die bijna iedereen door elkaar haalt. Je slecht voelen over iets wat je deed is gezond. Dat heet verantwoordelijkheid en het houdt je verbonden met de ander. Maar je slecht voelen over wie je als mens bent is iets heel anders. Dat is geen spijt meer, dat is een aanval op jezelf en het lost niets op. Sterker nog, het trekt alle aandacht naar jou en weg van de ander die je net pijn deed. "Ik ben een waardeloze partner" klinkt als diep berouw, maar het is vaak een verkapte manier om getroost te worden in plaats van iets te herstellen.

Let daarom op de omslag van groot naar klein. Ik zie mannen die na een confrontatie eerst alles afweren en vervolgens, als het kwartje valt, doorslaan naar het andere uiterste: walging over zichzelf, een sombere wolk, "ik deug niet". Dat voelt als vooruitgang omdat het zo heftig is. Het is het niet. Het is dezelfde munt, omgedraaid. De gezonde maat ligt ertussen: je schuldgevoel past bij wat je werkelijk deed, niet groter en niet kleiner en het eindigt nooit in jezelf uit elkaar halen. Je gedrag deugde niet. Dat is iets anders dan dat jij niet deugt.

Van inzicht naar aanwezig blijven

Als begrijpen niet genoeg is, wat dan wel? Het eerlijke antwoord is dat inzicht pas waarde krijgt als je lichaam nieuwe ervaringen opdoet. Je kunt tot in detail snappen waarom je dichtklapt en het dan toch blijven doen, omdat snappen in je hoofd zit en de reflex in je lijf. Verandering loopt grofweg langs twee sporen tegelijk. Het ene is begrijpen en erover praten, met je partner of met iemand die ernaar kijkt. Het andere is keer op keer iets anders doen op het moment dat het misgaat, zodat je lijf langzaam leert dat het deze keer veilig bleef. Dat tweede spoor is het spoor dat de meesten overslaan.

een lichte leeshoek met een zachte stoel bij het raam

Het begint bij het herkennen van je eigen eerste signalen, nog voordat je iets zegt. Niet de gedachte, maar het lijf: je hartslag omhoog, warmte in je nek, ruis in je hoofd, de drang om gelijk te krijgen of om de deur uit te lopen. Dat zijn je waarschuwingslampjes. Leer ze kennen zoals je het trillen van een telefoon kent. Zodra je ze voelt, ben je al te laat om nog helder te praten, maar precies op tijd om iets beters te doen.

En dat betere is een echte pauze. Die lijkt op weglopen, maar is het niet: het verschil is dat je de ander niet in het ongewisse laat. Je partner weet van tevoren hoe laat je er weer bent, bijvoorbeeld dat je om half negen terug aan tafel zit en waar je in de tussentijd uithangt, zoals een rondje buiten van twintig minuten. Daarbij vertel je over je eigen binnenkant in plaats van over haar gedrag: dat het je te veel wordt en dat je liever stopt dan iets eruit te flappen wat je later betreurt. Die twintig minuten zijn niet zomaar gekozen; zo lang heeft je lichaam ongeveer nodig om weer tot bedaren te komen. Rek het ook niet op tot een halve dag of een hele nacht, want dan ervaart de ander het als een straf. En draai het nooit om door te beweren dat juist zij overspoeld raakt, want dan wordt de pauze een wapen. Het gaat om jou.

Je staat er trouwens niet helemaal alleen voor. Een partner die op zo'n moment zacht blijft in plaats van hard, dempt de reflex merkbaar. Dat is geen vrijbrief om het bij haar te leggen, het is eerder een uitnodiging om samen te oefenen. Jij neemt de pauze, zij houdt de deur op een kier. En dan het belangrijkste deel, dat bijna niemand doet: je komt terug. Niet met een nieuwe verdediging, maar door uit te leggen dat je wegliep omdat het je even te veel werd en niet omdat zij er voor jou niet toe doet. Dat terugkomen is de eigenlijke oefening. Daar leert je systeem het nieuwe.

Kun je een patroon dat je ooit aanleerde weer afleren?

Ja. Een overlevingsstrategie is een geleerd antwoord en wat geleerd is kan opnieuw worden geleerd. Defensief gedrag in relaties verander je niet door te bewijzen dat je een goed mens bent, maar door op de moeilijkste momenten iets anders te doen: blijven, benoemen, terugkomen. Je doet dat niet één keer. Je doet het steeds opnieuw. Dat is binnen bereik.