Tegenover elkaar en toch samen: herstel begint al tijdens de ruzie

Je partner zal je pijn doen. En jij hem of haar. Dat hoort bij liefde, hoe ongemakkelijk dat ook is om te lezen. De vraag is niet of jullie elkaar raken, want dat gebeurt. De vraag is wat jullie doen op het moment dat het misgaat. Want herstel tijdens ruzie begint niet pas als de rust is teruggekeerd. Het begint middenin, in hoe jullie met elkaar omgaan als het spannend wordt.

In een eerdere blog schreef ik dat niet de botsing een relatie breekt, maar het uitblijven van herstel. Vandaag ga ik een stap verder. Het herstel waar ik het over heb, begint namelijk al tijdens de ruzie zelf. In de seconde waarin je voelt dat je dichtklapt of juist ontploft, ligt al een keuze.

In mijn praktijk zie ik keer op keer hetzelfde. Twee mensen die van elkaar houden, maar die in een ruzie allebei vergeten dat ze aan dezelfde kant staan. Ze zijn daarom nog geen slechte partners. In spanning wil je zenuwstelsel alleen iets anders dan je hart.

Ruzie is geen wedstrijd

Zodra je je onveilig voelt, verandert er iets in je hoofd. Je gaat denken in jij tegen mij. Wie heeft gelijk? Wie begon? Wie deed het meest? Een ruzie wordt dan een wedstrijd met een winnaar en een verliezer. En dat voelt in het moment logisch, omdat een deel van je ervan overtuigd is dat gelijk krijgen je veiliger maakt.

Maar in een liefdesrelatie bestaat er geen winnaar. Als jij wint en je partner verliest, verliest de relatie. Je hebt misschien je punt gemaakt, maar de ander voelt zich kleiner, verder weg en minder veilig bij je. Je hebt de slag gewonnen en de verbinding verloren.

Daartegenover staat wij-denken. Dan stel je jezelf een andere vraag. Niet: hoe krijg ik mijn gelijk? Maar: wat hebben wij nodig om hier goed uit te komen? Je staat nog steeds voor wat je voelt en wilt. Alleen vergeet je niet dat de persoon tegenover je bij jou hoort. Of je gelijk hebt doet er minder toe dan of jullie je daarna nog met elkaar kunnen verbinden. En dat laatste is wat je het langst bijblijft.

Vijf reflexen die je verder uit elkaar drijven

In spanning grijpen we naar oude beschermingsstrategieën. Ooit hielpen ze ons, misschien al als kind. In een liefdesrelatie werken ze averechts. Ze beschermen je, maar ze brengen je niet dichter bij elkaar. Herken je jezelf in een of meer van deze?

De eerste is gelijk willen krijgen. Je blijft argumenten aandragen tot de ander toegeeft. Maar zelfs als je gelijk hebt, voelt de ander zich niet gehoord. De tweede is de ander willen veranderen. Je stuurt, corrigeert of zet druk. En de ander voelt zich gecontroleerd en zet zich schrap. De derde is alles eruit gooien. Je geeft je emoties ongefilterd de vrije loop, omdat het eerlijk voelt. Maar eerlijkheid zonder zorg komt binnen als een aanval. De vierde is terugslaan. Je zegt iets wat pijn moet doen, omdat jij pijn voelt. En zo raken jullie allebei gewond. De vijfde is terugtrekken. Je klapt dicht, wordt stil of loopt weg. Het voelt voor jou als rust, maar voor de ander voelt het als verlaten worden.

Als je goed kijkt, zie je twee bewegingen. De eerste vier reflexen gaan naar buiten: het pantser van gelijk krijgen, druk en tegenaanval. De vijfde gaat naar binnen: dichtklappen. De meeste mensen hebben een vaste favoriet. Vaak grijpt de één naar het pantser en de ander naar het dichtklappen. Zo ontstaat een vast patroon waarin de één steeds kritischer wordt en de ander steeds verder wegglijdt. De protestpolka, zoals relatietherapeut Sue Johnson het noemt. Hoe harder de één aandringt, hoe stiller de ander wordt. En hoe stiller de ander wordt, hoe harder de één aandringt.

Wat je daaronder bijna nooit ziet, is dit: achter de woede en de afstand zitten meestal angst, schaamte en verdriet. Het pantser beschermt een zachte plek. Het dichtklappen beschermt een zachte plek. Je bent niet aan het vechten omdat je je partner wilt kwetsen. Je vecht omdat iets in jou zich bedreigd voelt.

Herstel tijdens ruzie begint met een pauze

Weet je nog dat je van deze persoon houdt, op het moment dat de boosheid door je lijf giert? Of als je dichtklapt en nauwelijks een woord kunt uitbrengen? Meestal niet. Het is alsof je zenuwstelsel dan op vechten, vluchten of bevriezen staat. Bij dreiging raakt het deel van je dat openstaat voor de ander op de achtergrond. Je hoort de stem van je partner minder goed en je wordt gevoeliger voor alles wat als aanval klinkt. Dat is geen onwil. Zo reageert een lijf onder spanning.

Dat heet overspoeld raken. Je lichaam staat zo op scherp dat je de ander niet meer echt hoort, hoe hard je ook je best doet. In die staat is geen enkele mooie zin bestand tegen de storm in je lijf. Daarom is de pauze de belangrijkste vaardigheid in een ruzie, belangrijker dan de perfecte formulering.

Even stoppen. Ademen, met lange, trage uitademingen, want juist die rustige uitademing vertelt je lichaam dat het gevaar voorbij is. En dan jezelf de vraag stellen: wie wil ik nu zijn in deze relatie? Vanuit welk deel van mij reageer ik op dit moment? Dat je iets voelt, betekent trouwens niet dat je gelijk hebt. Het betekent alleen dat je het nu zo ziet. Die nuance maakt de pauze mogelijk, omdat je niet meer je hele gelijk hoeft te verdedigen.

Je kunt de pauze ook hardop nemen. Zeg bijvoorbeeld: "Ik merk dat ik te vol zit. Ik wil dit goed doen met jou. Mag ik even twintig minuten en dan kom ik terug?" Daarmee neem je afstand zonder de ander te verlaten. Let op dat laatste: een pauze is een afspraak, geen vlucht. Je noemt een tijd en je komt terug op die tijd. Je lichaam heeft soms twintig minuten of meer nodig om echt te zakken. Loop je weg zonder iets te zeggen, dan voelt dat voor de ander als de deur die dichtslaat. Zeg je dat je terugkomt, dan voelt het als een belofte.

Opkomen voor jezelf, met liefde

Wij-denken betekent niet dat je alles maar slikt. Een relatie waarin één van beiden zichzelf steeds wegcijfert, is niet gezond. Het is juist de kunst om je eigen plek te houden binnen de relatie: je gaat niet weg, maar je verliest jezelf ook niet. Je komt op voor wat je nodig hebt, zonder de ander aan te vallen.

Dat kan met vier eenvoudige stappen. Begin met wat je zag of hoorde, alleen de feiten: "Toen ik vertelde dat ik verdrietig was, werd je stil." Zeg daarna wat je ervan maakte. Benoem het ook echt als jouw verhaal: "Ik maakte ervan dat het je niet raakte." Vertel dan wat je voelde: "Ik voelde me alleen." En sluit af met wat je nodig hebt, concreet en uitvoerbaar: "Ik zou het fijn vinden als je me dan even vasthoudt, ook als je niet weet wat je moet zeggen."

Merk het verschil tussen een verzoek en een eis. "Je moet naar me luisteren" is een eis. En die roept weerstand op. "Ik heb het nodig dat je me even vasthoudt" is een uitnodiging. Dezelfde behoefte, een heel ander effect.

En dan de andere kant, die net zo belangrijk is: ontvangen. Als je partner iets met je deelt, zoek dan eerst wat wél klopt in wat hij of zij zegt, voordat je uitlegt hoe het voor jou zat. "Je hebt gelijk dat ik stil werd. Ik snap dat dat eenzaam voelde." Dat is geen toegeven. Het is laten zien dat je de ander hoort. En hier ligt misschien wel de moeilijkste vraag van deze hele blog: ben jij bereid om je te laten raken door de pijn van je partner, ook als jij vindt dat je gelijk hebt?

Wie het eerst rustig is, komt terug

Herstel wacht niet tot de ander de eerste stap zet. Degene die het eerst weer rustig is, komt terug. Dat is een vorm van leiderschap in je relatie. Je hoeft niet te winnen om terug te komen. Je hoeft alleen als eerste te kiezen voor de verbinding.

Terugkomen hoeft niet groot te zijn. Het gaat om twee boodschappen die de ander nodig heeft. De eerste is: we komen hier samen uit. "Ik vond het rot hoe het ging. Ik wil niet dat dit tussen ons blijft staan." De tweede is: jij bent belangrijk voor mij, ook nu. "Ook als we botsen, hou ik van je." Die tweede boodschap bevestigt niet de inhoud van de ruzie. Hij bevestigt de band.

Daarna kun je je eigen deel benoemen, zonder het hele verhaal opnieuw te voeren: "Ik zei het harder dan ik bedoelde." En je kunt vragen: "Wat heb je nu van mij nodig?" Vier woorden die meer openen dan een uur napraten.

Ben jij degene die gekwetst is? Laat dan een herstelpoging binnenkomen, ook als hij onhandig is. En dat is belangrijk, want het werkt niet zoals je zou denken. Of een herstelpoging landt, hangt niet af van hoe mooi de zin is. Keurig geformuleerde excuses kunnen botsen op een gesloten deur, terwijl een stuntelig "sorry, ik snap dat ik te ver ging" precies binnenkomt. Het hangt af van of de ander het kan aannemen. Je hoeft niet meteen alles goed te vinden. Maar als de ander voelt dat zijn uitgestoken hand gezien wordt, wordt het makkelijker om die de volgende keer weer uit te steken.

Eén geslaagde poging maakt trouwens nog geen relatie. Herstel is geen trucje dat je één keer doet. Het wordt zichtbaar in hoe je keer op keer, over maanden en jaren, de weg terug vindt. Mooie woorden wegen uiteindelijk minder dan de betrouwbaarheid die je in al die momenten laat zien.

Waar herstel ophoudt

Nu moet ik iets rechtzetten, want anders kan deze blog verkeerd landen. Alles wat ik hierboven schreef, geldt tussen twee gelijkwaardige partners die elkaar af en toe pijn doen en samen de weg terug zoeken. Het geldt niet bij dwang, intimidatie of geweld.

"Dat hoort bij liefde" is nooit een vrijbrief voor iemand die je kleineert, bedreigt of slaat. Bij structurele onveiligheid herstelt een lieve zin niets. Dan is veiligheid niet iets wat je samen terugvindt met een pauze en een excuus. Dan zijn grenzen nodig. En soms afstand. Opkomen voor jezelf betekent in dat geval niet beter leren ruziën, maar jezelf beschermen. Twijfel je of dat bij jou speelt, zoek dan hulp buiten de relatie. Dit stuk gaat over botsen, niet over bang zijn voor de ander.

Hoe blijf je een team als je lijnrecht tegenover elkaar staat?

Een gezonde relatie is geen relatie zonder ruzie. Het is een relatie waarin jullie, ook als je tegenover elkaar staat, blijven onthouden dat je bij elkaar hoort. Niemand wordt daarmee geboren. Je kunt het samen leren. Merken jullie dat jullie steeds in hetzelfde patroon belanden, of komt het herstel telkens van één kant? Dan kan relatietherapie helpen om samen een nieuw ritme te vinden.

Zo blijf je een team, ook als het schuurt.