Naar hoofdinhoud

Communicatie en Emotionele Verbinding

Anoek LeppinkEFT relatietherapeut9 min lezen

Je hoeft het niet eens te zijn om het toch te erkennen

In een ruzie voelt luisteren al snel als toegeven. Toch kun je het gevoel van je partner erkennen zonder in te stemmen met de feiten. Zo maak je het verschil tussen erkennen en capituleren en kom je uit de strijd om het gelijk zonder jezelf te verliezen.

Een man en een vrouw aan tafel die laten zien wat valideren zonder instemmen betekent terwijl de een aandachtig luistert.

Er is een moment in bijna elke ruzie waarop je klem komt te zitten. Je partner vertelt hoe iets voelde en jij hoort iets heel anders: een beschuldiging die niet klopt. Dus zet je het verhaal recht. Want als je niet tegenspreekt, lijk je toe te geven dat het waar is. En precies daar zit de vergissing. Luisteren en gelijk geven zijn twee verschillende dingen. Je kunt valideren zonder instemmen.

Dat klinkt misschien als een woordspelletje, maar het is het verschil tussen een gesprek dat eindeloos vastloopt in "wie heeft er gelijk" en een gesprek waarin jullie elkaar weer kunnen bereiken. Je hoeft je eigen werkelijkheid niet op te geven om die van de ander serieus te nemen. En het is iets wat je kunt leren.

Waarom je corrigeert in plaats van vraagt

Als een conflict losbarst, ziet je lichaam geen gesprekspartner meer maar een bedreiging. Je hartslag gaat omhoog, je adem wordt korter en er komt adrenaline vrij. In die staat kun je niet meer rustig luisteren of samen nadenken. Wat overblijft zijn de oerreacties: aanvallen, terugtrekken of verstijven. Dit heet overspoeling en het verklaart waarom je in het heetst van de ruzie meteen een tegenargument klaar hebt.

Het rechtzetten van het verhaal voelt dan ook niet als onaardig zijn. Het voelt als jezelf beschermen. Je probeert niet te winnen van de ander, je probeert de dreiging weg te halen. En dat is belangrijk om te weten, want het betekent dat de drang om te corrigeren een reflex is en geen karakterfout waar je je voor moet schamen.

Een dampende mok bij het raam als beeld van even pauzeren voordat je reageert bij valideren zonder instemmen.

Je zou het zo kunnen beschrijven: in zo'n moment neemt een ouder deel van je het over. Dat deel, het adaptieve kind, is star en zwart-wit, ooit als kind opgebouwd om jezelf staande te houden. Het denkt in gelijk of ongelijk, in winnen of verliezen. Daarnaast heb je een wijze volwassene in je: het deel dat in het nu leeft, nuance ziet en de ander als partner blijft zien. Onder stress verdwijnt die wijze volwassene naar de achtergrond. Hij is er nog wel, je voelt hem alleen even niet.

Nog iets wat helpt om te weten: na dezelfde ruzie houden jullie vaak twee verschillende versies over. Allebei oprecht. Herinneringen raken bij het ophalen gekleurd, een beetje in je eigen voordeel, bij jou net zo goed als bij de ander. Er bestaat geen camera boven de bank die laat zien wie er gelijk heeft. Er zijn twee subjectieve werkelijkheden en allebei zijn ze echt gevoeld.

De twee lagen in een verwijt

Een verwijt lijkt één ding, maar het bestaat bijna altijd uit twee lagen. En als je die uit elkaar haalt, wordt luisteren opeens veel minder bedreigend.

De eerste laag is het gevoel. Eenzaamheid, afwijzing, het idee er alleen voor te staan. De tweede laag is de conclusie die daaruit getrokken wordt: "jij geeft niet om mij", "jij doet dit altijd". Het gevoel is de laag die je kunt erkennen. De conclusie is de laag die je samen kunt onderzoeken.

Een vrouw en een man die wandelend praten en zo het gevoel scheiden van de conclusie die eruit volgt.

Hier zit de kern van valideren zonder instemmen. Je kunt tegen je partner zeggen dat je ziet hoe alleen hij of zij zich voelde, zonder te beamen dat jij een egoïst bent die nergens om geeft. Het gevoel is echt. De conclusie is een interpretatie. Die twee hoeven niet samen te vallen.

Je zou het zo kunnen samenvatten: ik reken er niet op dat jij het met me eens bent en het is ook niet jouw taak om mij gelijk te geven, maar ik wil wel dat je weet wie ik ben. Dat is wat erkennen is. Je laat de ander bestaan met een eigen beleving en je blijft tegelijk jezelf.

In gewone woorden zeg je dan bijvoorbeeld dat je hoort dat de ander zich in de steek gelaten voelde en dat dat zwaar is, dat je het zo niet bedoelde, maar dat je wel wilt begrijpen wat er bij hem of haar gebeurde. Merk op wat hier níet in zit. Er staat niet dat de ander gelijk heeft en dat jij een slechte partner bent. Er staat ook niet dat de ander overdrijft. Je erkent de beleving en je houdt je eigen grens. Je kunt zelfs toegeven dat dit moeilijk is om te horen en dat je het toch wilt horen, omdat de ander kunnen verdragen je meer waard is dan je eigen gemak.

Nieuwsgierigheid brengt je bij het concrete moment

De grootste valkuil in een ruzie is dat je over de hele avond gaat praten. Of over de afgelopen tien jaar. Je hoort een verwijt en je voelt je overladen, want het lijkt alsof alles tegelijk op tafel ligt. Daar helpt één ding tegen: zoek het concrete moment.

Vraag niet wie er begon. Vraag niet wie er gelijk heeft. Vraag wat er precies gebeurde op het moment dat het misging. Vraag bijvoorbeeld wanneer de ander voelde dat je wegviel of wat je toen deed waardoor hij of zij zich alleen voelde. Je zoekt niet naar de dader. Je zoekt naar het ene moment waarop de pijn ontstond.

Een open notitieboek op een bureau als beeld van nieuwsgierig zoeken naar het concrete moment bij valideren zonder instemmen.

Dat doet twee dingen tegelijk. Het haalt de lading van het grote verwijt af, omdat jullie het niet meer over je hele persoon hebben maar over één concrete situatie. En het laat de ander merken dat je echt wilt weten hoe het zat in plaats van je te verdedigen. Dat is vaak al een herstelpoging op zich.

En dan dit: een herstelgebaar hoeft niet perfect geformuleerd te zijn. Het gaat er niet om dat jij de mooiste zin vindt. Het gaat erom of de ander voelt dat je het meent. Een onhandige poging die oprecht is landt vaak beter dan een vlekkeloze zin die afstandelijk klinkt.

Verantwoordelijkheid nemen zonder jezelf te verliezen

Hier wordt het spannend, want nu komt de vraag die iedereen vreest: moet je dan toegeven? Nee. Verantwoordelijkheid nemen is iets heel anders dan een beschrijving bevestigen die je niet herkent.

Echte verantwoordelijkheid is: erkennen wat je deed en welk effect dat had. "Ik zie dat ik je heb gekwetst toen ik wegliep." Dat is iets heel anders dan: "Je hebt gelijk, ik ben inderdaad iemand die nooit luistert." Het eerste gaat over je gedrag en het effect ervan. Het tweede is het overnemen van een conclusie over wie je bent.

Een man en een vrouw in een serieus gesprek die laten zien hoe je verantwoordelijkheid neemt bij valideren zonder instemmen.

Want je bedoeling en het effect op de ander kunnen allebei waar zijn. Stel: je partner zegt dat je de hele verjaardag aan je telefoon hing. Jij weet dat je maar twee keer hebt gekeken, omdat je zus in het ziekenhuis lag en je op bericht wachtte. Allebei waar. En toch voelde zij zich die avond alleen, tussen jou en dat scherm. Je kunt dat effect erkennen zonder jezelf de rol van schurk aan te meten.

Zo'n erkenning is meer dan een verklaring. Het is een uitnodiging om weer contact te maken. Je vertelt niet alleen wat er gebeurde, eigenlijk laat je weten dat je weer bij de ander wilt komen. Dat vraagt moed, want toegeven dat je gedrag iemand pijn deed voelt kwetsbaar. En juist die kwetsbaarheid opent de deur weer.

Allebei een aandeel, ook in de pijn

Tot nu toe ging het vooral over de luisteraar. Maar erkennen is geen eenrichtingsverkeer. Terwijl de één onderzoekt wat hij of zij deed, heeft de ander ook werk te doen: de eigen conclusies onder de loep nemen.

Want een gevoel komt zelden rechtstreeks uit een gebeurtenis. Er gebeurt iets en je hoofd maakt er een verhaal van. "Fijne avond nog" kan liefdevol klinken of als een dolk, afhankelijk van het verhaal dat jij erbij vertelt. De pijn is echt. Maar de conclusie "jij geeft niet om mij" is iets wat jouw hoofd aan die pijn vastknoopt. Het is een interpretatie, geen vaststaand feit.

Een rustige brug boven stil water als beeld van twee kanten die elkaar ontmoeten bij valideren zonder instemmen.

Daarom helpt het enorm om je eigen aandeel te benoemen: zeg dat dit het verhaal is dat je jezelf vertelt, in plaats van te stellen dat de ander nu eenmaal zo is. Dan hoef je de ander niet in het verdachtenbankje te zetten en hoeft de ander zich niet te verdedigen tegen een aanklacht. Vanuit die ik-positie valt er voor de ander veel minder te verdedigen.

En dan de grens die hierbij hoort, want die is er wel degelijk. Pijn is echt en pijn geeft geen vrijbrief. Je mag gekwetst zijn zonder de ander daarmee het recht te geven om te beledigen of gelijk te eisen. Zeggen dat je je afgewezen voelde is iets anders dan de ander een egoïst noemen en eisen dat hij dat nu toegeeft. Het eerste nodigt uit. Het tweede eist. En wie eist, duwt de ander vanzelf terug in de verdediging.

Dit alles geldt voor conflicten tussen twee mensen die het goed bedoelen. Gaat het om controle, intimidatie of structurele onveiligheid, dan is valideren niet de opgave en hoort daar andere hulp bij.

De verdedigingsreflex opmerken en toch nieuwsgierig blijven

Dit is de echte vaardigheid en het is er een die je kunt oefenen. Het begint met je eigen lijf. Je verdedigingsreflex kondigt zich namelijk fysiek aan: je hartslag gaat omhoog, je schouders spannen, je voelt de drang om meteen "ja maar" te zeggen. Leer die signalen herkennen. Ze zijn geen bewijs dat je gelijk hebt. Ze zijn een teken dat je overspoeld raakt.

Doe dan dit, voordat je iets terugzegt. Adem één keer langzaam in door je neus, tel tot vier en adem nog langzamer uit, tel tot zes. Voel waar je lichaam gespannen is (je kaken, je handen, je schouders) en laat die bewust zakken. Het duurt tien seconden en het haalt je lichaam net genoeg uit de alarmstand om weer te kunnen luisteren. Pas daarna is het gesprek weer zinvol.

Benoem daarna het gevoel voordat je op de inhoud reageert. En stel jezelf één vraag zodra je merkt dat je je verdedigt: wat wil ik nu eigenlijk begrijpen? Die ene vraag haalt je uit de stand van winnen of verliezen. Je bent je reactie niet. Die wijze volwassene in jou is er nog, ook als het adaptieve kind even harder schreeuwt. Je hoeft hem alleen de ruimte te geven.

Hoe luister je zonder jezelf op te geven?

Het komt uiteindelijk neer op één beweging die je telkens opnieuw maakt, ook als alles in je schreeuwt om je te verdedigen. Je houdt de ander vast zonder jezelf los te laten. Dat is genoeg.